Ontkoppelingen

Filosoof, kunsthistoricus en emeritus-hoogleraar aan de VUB Willem Elias kent Guy Uyttebroeck al vele jaren. Wat begon als een professionele samenwerking rond kunsteducatie groeide uit tot een vriendschap. Voor Guys afscheid als directeur van Destelheide en Hanenbos cureert Willem Elias Ontkoppelingen, een expo die terugblikt op zijn lange parcours en de kunstenaars die dat mee kleurden.

Hoelang ken je Guy eigenlijk al?

Willem Elias: “Al heel lang. Onze kennismaking ontstond via kunsteducatie. Ik had altijd een grote belangstelling voor Destelheide en wat hier rond kunsteducatie gebeurde. Op een bepaald moment kwamen onze professionele paden samen. Eerst ken je elkaar natuurlijk op de klassieke, beleefde manier omdat je met dezelfde dingen bezig bent, maar gaandeweg hebben we elkaar echt gevonden en zijn we vrienden geworden. We deelden ook de geneugten des levens en dat leidde vaak tot vruchtbare brainstormsessies. Uit zulke gesprekken is bijvoorbeeld de exporeeks Koppel-teken/s ontstaan: het idee om een gevestigde kunstenaar te koppelen aan iemand die toen nog als jong talent werd beschouwd.”

Je kent Guy dus zowel professioneel als persoonlijk. Is de Guy die je privé kent ook dezelfde als de directeur?

Willem Elias: “Ja, dat denk ik wel. Hij heeft volgens mij twee belangrijke kwaliteiten van een leidinggevende. Enerzijds moet je op een bepaald moment kunnen beslissen en zeggen: zo doen we het. Anderzijds moet je mensen ook verantwoordelijkheid geven. Guy heeft bovendien een natuurlijke autoriteit. Hij is bijna een karakteriële leidinggevende. Je loopt hem niet zomaar omver, maar hij hoeft dat gezag ook niet voortdurend te tonen. Het zit gewoon in hem.”

Heb jij als curator altijd veel vrijheid van hem gekregen?

Willem Elias: “Volledig. Ik heb altijd alle vrijheid gekregen. Maar dat betekent natuurlijk niet dat alles zomaar kon. Je moest er wel iets mee doen. Als ik ooit met een slechte tentoonstelling was afgekomen, dan was het waarschijnlijk snel gedaan geweest. (lacht) Maar als Guy tevreden was, zag je dat ook meteen. Dat is een van zijn charmante kanten: hij kan zijn enthousiasme niet goed wegsteken. En dat hoeft ook helemaal niet.”

Je hebt hier door de jaren heen toch heel wat grote namen naar Destelheide gehaald.

Willem Elias: “Ja, denk maar aan Koen van den Broek, Peter de Cupere, Jan Van Imschoot … Dat waren niet bepaald kunstenaars die je gewoon even opbelt met de vraag: ‘Kom je eens tentoonstellen in Destelheide?’ Toch namen ze die tentoonstellingen hier altijd heel ernstig. Dat vond ik mooi. Ook al is Destelheide misschien geen grote museumplek, kunstenaars kwamen hier niet met de houding dat het daarom minder goed moest zijn. Sommigen besteedden een volledige dag aan de opbouw. Dat zegt veel.”

De centrale hal van Destelheide is natuurlijk ook geen klassieke exporuimte. Is het een moeilijke plek om tentoonstellingen te maken?

Willem Elias: “Zeer moeilijk. Maar dat is tegelijk het voordeel van het nadeel: het is géén tentoonstellingsruimte. Een hal heeft een heel andere functie. Mensen komen er toe, vertrekken er, ontmoeten elkaar, passeren er voortdurend. En vooral: ze hoeven niet bewust te beslissen om naar een tentoonstelling te gaan. Dat is in kunsteducatie belangrijk. Je moet mensen eerst ergens binnen krijgen voor je iets kunt beginnen vertellen. Hier is die drempel er veel minder. Als je in Destelheide verblijft, passeer je sowieso door die hal en word je geconfronteerd met kunst. Al is het maar omdat je je sleutel moet gaan afgeven.”

Voor Ontkoppelingen had je aanvankelijk een ander concept in gedachten. Wat was je eerste idee?

Willem Elias: “Mijn oorspronkelijke plan was om kunstwerken te zoeken die als het ware een antwoord zouden geven op vragen over Guy. Wie is hij? Wat typeert hem? Waar staat hij voor? Ik dacht daarbij vooral aan kunstenaars die hier nog niet eerder waren geweest. Maar tijdens de voorbereiding kwam de opmerking dat het misschien ook belangrijk was om iets te laten zien van wat hier in al die jaren gebeurd is, van de geschiedenis die Guy mee heeft opgebouwd. Daar ben ik uiteindelijk in meegegaan. Ik ben beginnen grasduinen in het verleden en zo is het veel meer een soort artistiek vriendenfeest geworden.”

Hoe heb je vervolgens bepaald welke kunstenaars en werken in de tentoonstelling terechtkwamen?

Willem Elias: “We hebben eerst gekeken naar kunstenaars die hier in het verleden hebben tentoongesteld of aan initiatieven hebben meegewerkt. Daarna heb ik geprobeerd binnen die selectie toch een verhaal te maken. Zo zitten er bijvoorbeeld bloemen in de tentoonstelling, omdat bloemen natuurlijk bij afscheid en vieren horen. Er zijn ook sociaal geëngageerde werken, omdat dat sterk bij Guy past. Hij heeft een uitgesproken maatschappelijk engagement, niet alleen tegenover jongeren maar ook breder, tegenover mensen die minder kansen krijgen. Die humanistische waarden wilde ik er zeker in hebben. Ook afscheid zelf zit erin. Weggaan betekent iets achterlaten, maar ook ergens naartoe gaan. En omdat Guy zo verknocht is aan de zee, duikt ook die op verschillende momenten in de tentoonstelling op.”

Je noemt Ontkoppelingen zelf een wat ‘labyrintische’ tentoonstelling. Wat bedoel je daarmee?

Willem Elias: “Bij een groepstentoonstelling zoek je meestal één duidelijke lijn. Die was er in mijn oorspronkelijke concept wel. Nu zijn het eerder allemaal punten die met Guy en Destelheide verbonden zijn: kunstenaars die hier ooit tentoonstelden, mensen die aan projecten deelnamen, werken die iets met hem of met zijn geschiedenis hier te maken hebben. Als curator probeer je daar natuurlijk wel een esthetisch geheel van te maken. Maar het wordt niet één vloeiende lijn. Je zult er wat moeten tussendoor wandelen, verbanden zoeken, misschien af en toe denken: wat heeft dit nu weer met Guy te maken? In die zin is het een beetje een labyrint.”

Denk je dat Guy mee heeft veranderd hoe jongeren hier met kunst in contact komen?

Willem Elias: “Ik denk wel dat hij een belangrijke lijn heeft voortgezet. Niet alleen podiumkunsten, maar ook beeldende en ruimtelijke kunst kregen hier een duidelijke plek. En vooral: jongeren worden er actief bij betrokken. Ook iemand die hier voor theater komt, loopt langs een tentoonstelling. Dat vind ik heel waardevol. Er is een verschil tussen informatie krijgen en iets meemaken dat je werkelijk raakt of verandert. Kunsteducatie moet volgens mij vooral dat laatste proberen te doen.”

Er wordt weleens gezegd dat jongeren vandaag minder voeling hebben met hedendaagse kunst. Ben jij daar pessimistisch over?

Willem Elias: “Eigenlijk niet. Ik ben op veel vlakken een pessimist, maar hierover ben ik optimistisch. Ik denk dat de jeugd altijd gelijk heeft. Elke generatie zoekt andere vormen en andere symbolen. In mijn generatie kon een simpele werkmansbroek of jeans al een vorm van protest zijn. Jongeren vandaag drukken zich anders uit. Misschien gaan ze minder naar musea, maar ze hebben via internet toegang tot een gigantische hoeveelheid beelden en informatie. Wij moesten vroeger kunstgeschiedenis leren met slechte zwart-witfotokopieën. Vandaag neem je je telefoon, je fotografeert een kunstwerk en je vindt meteen informatie. Dat maakt kunst op een bepaalde manier juist toegankelijker. Ik geloof dus niet dat jongeren noodzakelijk minder geïnteresseerd zijn in beeldende kunst dan vroeger.”

Als Guy straks zelf door Ontkoppelingen loopt, wat hoop je dan dat hij erin ziet?

Willem Elias: “Ik ben nogal een estheet als curator. Dus in de eerste plaats hoop ik dat hij het gewoon een aantrekkelijke tentoonstelling vindt. Ik ga het woord schoonheid niet gebruiken, maar ik hoop dat er werken tussen zitten waar hij graag naar kijkt en die hij niet meteen vergeet. En daarnaast hoop ik natuurlijk dat hij hier en daar verbanden met zichzelf ontdekt. Al is dat niet gegarandeerd. Zelfkennis is een uitvinding van Socrates, maar het was misschien niet zijn beste.” (lacht)